czwartek, 19 listopada 2009

Introit - "In nomine Patris..."

Po odmówieniu z ministrantami modlitw przygotowawczych u stopni ołtarza (Ps 42, Confiteor), kapłan wchodząc na nie odmawia modlitwę Aufer a nobis... , następnie całując ołtarz Oramus te..., po czym udaje się na stronę Lekcji (Epistoły), by uczynić znak krzyża odczytując z Mszału Introit. Rozpoczyna on pierwszą główną część Mszy świętej, jaką jest Msza katechumenów.

Nazwy

Określenie "Introit" wywodzi się w łacińskiego introire - "wchodzić". Obok tej nazwy istnieją również następujące: a) introitus (Ordo Romanus I), co z łaciny oznacza "wejście"; b) antiphona ad introitum (Ordo Romanus I) - "antyfona na wejście"; c) invitatorium (Ordo Romanus IX) - wywodzi się od łac. invitare ("zaprosić"); d) ingressa - określenie pojawia się w liturgii ambrozjańskiej (Benewent); e) antiphona ad praelegendum - nazwa wywodząca się z rytu mozarabskiego (Hiszpania); f) officium missae lub ad missam officium - określenie stosowane szczególnie w Anglii, ale także w Hiszpanii; g) monogenes - odpowiednik Introitu w liturgii bizantyjskiej. W zwyczajnej formie rytu rzymskiego używane jest określenie antiphona ad introitum (antyfona na wejście), która jest dowolna.

Introit - znak krzyża

Historia

Geneza powstania Introitu sięga aż do IV wieku, kiedy to Kościół zaczął cieszyć się pokojem i wolnością. W tym czasie obrzędy liturgiczne zaczęły się szybko rozwijać, co objawiało się przez wprowadzenie długiego wejścia biskupa lub kapłana do ołtarza od zakrystii, która początkowo znajdowała się przy wejściu do świątyni. U swych początków ryt wejścia odbywał się w milczeniu. Biskup lub kapłan przechodził przez kościół, oddawał cześć ołtarzowi poprzez głęboki pokłon oraz pozdrawiał lud słowami Pax vobis lub Dominus vobiscum. Niewiele później, procesji zaczął towarzyszyć śpiew wiernych lub scholi, który stanowił początkowo cały psalm. Zwyczaj ten praktykowany był szczególnie w bazylikach. Pierwotnie pochodzenie Introitu tradycja (Liber pontficalis) przypisywała papieżowi Celestynowi I (zm. 432r.), jednak nowsze badania wskazują na wiek VI, kiedy to żył Grzegorz Wielki. W jego sakramentarzu, zwanym gregoriańskim, pojawia się ten śpiew już w swej skróconej formie, jako śpiew antyfonalny (antiphonatim). Tendencje takiego śpiewu pojawiały się już w V wieku, kiedy wprowadzono śpiew Introitu na dwa chóry (działo się to w czasie rozkwitu nabożeństw stacyjnych). W wieku VIII śpiew na wejście zaczęto wzbogacać muzycznie, poprzez wprowadzenie tropów, które w 1570 roku, w wydanym przez siebie Mszale Rzymskim, zniósł św. Pius V. Od XI wieku powszechna była praktyka zwana triumphare psalmis lub triplare, które polegała na powtarzaniu antyfony na początku i końcu psalmu (między Gloria Patri). W czasach Karola Wielkiego kładziono nacisk na wspólnotowy śpiew Introitu. Datuje się, że w XV wieku pojawiły się pierwsze Introity wielogłosowe. W formie obecnej styl tego śpiewu jest oligotoniczny, (antyfonalny) czyli składa się z dwóch do pięciu tonów na sylabę. Po Soborze Watykańskim II Introit został nazwany "antyfoną na wejście" (jest ona dowolna) i zazwyczaj skrócony do jednego wersetu (pochodzącego z Psalmów), odczytywanego przez kapłana albo lektora, ewentualnie recytowany przez lud. Pierwotne teksty śpiewów na wejście znajdują się w najstarszych antyfonarzach oraz Ordines Romani.

Rodzaje

Ze względu na dobór tekstów rozróżniamy: a) Introit biblijny - jego antyfona wzięta jest z tego samego psalmu, który jest w Introicie, lub też z Lekcji tego dnia. Badacze wskazują, że ta praktyka wywodzi się najprawdopodobniej z wczesnej tradycji przygotowywania się do śpiewu Epistoły już podczas śpiewu na wejście. Przykład takiego Introitu możemy znaleźć w formularzu mszalnym z Uroczystości Wniebowstąpienia; b) Introit niebiblijny - jego antyfona ułożona jest z tekstu nienatchnionego, np Gaudeamus ze wspomnienia św. Łucji (13 grudnia), czy Salve Sancta Parens Seduliusza z formularza Mszy o Matce Najświętszej; lub z tekstów apokryficznych, jak Requiem aeternam, Salus populi; c) Introit nieregularny - czyli Introit bez psalmu (15 września, święto Matki Bożej Bolesnej), lub z psalmem, który nie rozpoczyna się od pierwszego wiersza (np. wspomnienie św. Ignacego w dniu 31 lipca).

Introit we Mszy z asystą wyższą (diakonem i subdiakonem)

Formy

Wyróżnia się kilka form śpiewu Introitu. Są one następujące: a) antyfona, werset psalmu, antyfona, Gloria Patri, antyfona, Sicut erat, antyfona, inne wersety psalmu, antyfona. Taką formę Introitu podaje Ordo Romanus I w Instructio ecclesiastici ordinis (twierdzi się, że opis ten jest jednak niedokładny). Na znak papieża kantorzy śpiewali Gloria Patri. Sam sposób śpiewania Introitu w swej pierwotnej formie stanowi pole gorącej dyskusji, w której głos zabierali m. in. Joseph Andreas Jungmann, czy Klaus Gamber. Ta forma zwana jest formą prostą; b) druga z form (prosta), zakłada śpiew antyfony między kolejnymi wersetami psalmu; c) forma trzecia przewiduje zaś następujący układ Introitu: antyfonę, versus ad repetendum (Jungmann utożsamiał to pojęcie z antyfoną, czemu sprzeciwiał się Gamber), Gloria Patri, antyfona. Antyfonę stanowią zasadniczo wersety psalmiczne nawiązujące do danej uroczystości. Obecnie struktura Introitu jest następująca: antyfona, wiersz, Gloria Patri, antyfona.

Znaczenie

X. Antoni Nojszewski w swym dziele pt. "Liturgia Rzymska" pisał, że Introit jest kluczem do całej Mszy świętej. Wyraża on uczucia duszy, jak: radość, nadzieja, smutek, żal, skarga, prośba, wdzięczność, przebaczenie. Wprowadzają one kapłana w tajemnicę obchodzoną danego dnia, wytwarzają nastrój i podają myśli, jakimi kapłan winien się kierować przy ołtarzu. W tych uczuciach odnajdują się także wierni, powierzając Bogu swe pragnienia, wyrażając mu wdzięczność i okazując skruchę. Introit podaje myśl, jaką Kościół kierował się przy ustanawianiu danej uroczystości. Można go nazwać "drogowskazem" Mszy świętej, gdyż stanowi on jej temat główny, który nadaje ton pozostałym modlitwom z formularza mszalnego, a także pozwala nam poznać danego świętego, lub obchodzoną tajemnicę. Introit często określa także całą Mszę świętą, nadając jej niejako nazwę (od jego pierwszego słowa). Tak jest w przypadku np. trzeciej niedzieli Adwentu (Gaudete), czy czwartej niedzieli Wielkiego Postu (Laetare). Podobnie we Mszy roratniej (Rorate), czy żałobnej (Requiem). W zwyczajnej formie rytu rzymskiego, Introit funkcjonujący jako antyfona na wejście (utożsamiany także z pieśnią na wejście), umacnia jedność wśród zgromadzonych, naprowadza ich myśli na przeżywaną danego dnia tajemnicę, towarzysząc procesji kapłana i ministrantów do ołtarza (por. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, art. 47).



Praktyka

Introit nie należy do czynności związanych ściśle z czynnościami kapłańskimi, tak więc może być śpiewany przez scholę (ewentualnie przez subdiakona lub diakona). Otwiera on teksty proprium (formularza) mszalnego na dany dzień będąc jednocześnie pierwszą modlitwą na ten dzień przypadającą. Kapłan głośno go recytuje (modlitwy u stopni ołtarza wypowiadane zaś są półgłosem) stojąc przy Mszale z lewej strony ołtarza (strona Epistoły), gdyż nie rozpoczął się jeszcze właściwy akt ofiarniczy. Charakterystyczne jest to, że Gloria Patri pojawia się w środku (między wersetami), z tego względu iż modlitwa ta jest modlitwą dziękczynną (eucharystyczną). W uroczystej (sollemnis) lub śpiewanej (cantata) Mszy, kapłan przed odczytaniem Introitu zasypuje kadzidło, a następnie okadza ołtarz. Podobnie we Mszy uroczystej kapłan recytuje Introit, mimo, że wykonała go schola cantorum lub chór w czasie modlitw u stopni ołtarza. Podkreśla do znaczenie tej modlitwy w liturgii, dowartościowując rolę kapłana i jednocześnie nie umniejszając roli scholi (chóru). Gdy kapłan rozpoczyna Introit czyni na sobie znak krzyża (wierni mogą go uczynić wraz z celebransem), a w czasie Gloria Patri skłania się do krzyża, oddając hołd Przenajświętszej Trójcy. We Mszach żałobnych (Requiem) kapłan przy słowach dona eis czyni znak krzyża nad Mszałem, nie zaś na sobie, z tego względu, że wszelkie łaski wynikające ze sprawowania Najświętszej Ofiary mają spłynąć na dusze zmarłych. Wtedy też wierni nie powinni się żegnać. Podobnie w żałobnych Mszach opuszcza się Gloria Patri, a zamiast niego kapłan odmawia "Wieczny odpoczynek...". We Mszy świętej sprawowanej według Mszału promulgowanego przez Pawła VI po II Soborze Watykańskim, Introit (rozumiany jako pieśń na wejście) wykonywany być może przez chór, kantora lub na przemian z ludem. Można także zaśpiewać odpowiednią antyfonę wraz z psalmem, którą podaje Graduał Rzymski dostosowany do zwyczajnej formy rytu rzymskiego, lub inną pieśń spełniającą wymogi liturgiczne oraz dostosowaną do charaktery przeżywanej danego dnia tajemnicy. Jeśli nie wykonuje się stosownego śpiewu, kapłan lub lektor może odczytać antyfonę na wejście, którą wyrecytować może także lud.

---

Artykuł ten należy do cyklu, w którym umieszczaliśmy teksty oraz wykonania poszczególnych Introitów przeznaczonych na kolejne dni roku liturgicznego. W jego ramach ukazały się opracowania Introitów z następujących niedziel, świąt i uroczystości:
Zamieszczone przez: Bartłomiej K. Krzych