niedziela, 15 grudnia 2013

Kolor różowy w liturgii

Dwa razy w ciągu roku kościelnego używać można szat liturgicznych w kolorze różowym - podczas trzeciej niedzieli Adwentu - Gaudete i podczas czwartej niedzieli Wielkiego Postu - Laetare. Nazwy tych niedziel pochodząc od pierwszych słów introitów, odpowiednio: Gaudete in Domino semper oraz Laetare, Ierusalem. Używanie różowych szat w czasie Adwentu i Wielkiego Postu przypomina nam o tym, że Jezus Chrystus jest naszym Królem i Najwyższym Kapłanem. Sam fakt, że te dwie radosne niedziele pojawiają się w czasie dwóch okresów nacechowanych oczekiwaniem i pokutą wskazuje na ponadczasową radość w Królestwie Niebieskim, jaką może osiągnąć człowiek, dzięki Narodzinom, Męce, Śmierci i Zmartwychwstaniu naszego Pana, Jezusa Chrystusa.

Zestaw tradycyjnych szat liturgicznych w kolorze różowym
(wraz z bursą) pochodzących z Rzymu.

Kolor różowy

Kolor ten stoi między barwą pokuty a barwą radości - oznacza hamowaną radość. Wpisuje się w tematykę i radosny charakter niedziel Gaudete (którą potocznie nazywa się "Niedzielą radości")- Jest on symbolem radości, która nastąpi po oczekiwaniu i Laetare - Symbolizuje radość w czasie umartwienia i pokuty; chwilę wytchnienia i odpocznienia w czasie utrapień ciała. Podkreśla to, że Zbawiciel Świata jest blisko człowieka, że nigdy go nie opuszcza i w raz z nim wędruje przez życie, którego nadrzędnym celem jest uwielbienie Boga, a w konsekwencji zbawienie, czyli wieczna radość w Królestwie Niebieskim.

Historia

Analizując historię kolorów liturgicznych, zauważyć można, że o ile spodnie szaty liturgiczne, jak alba, czy komża, zawsze są białe, to szaty wierzchnie barwiono na różne kolory - w zależności od stanu, zamożności i stopnia uroczystego charakteru. W przeszłości czyniono to gotując tkaniny w wydzielinie ślimaka szkarłatnika, a potem wystawiając je na działanie światła słonecznego. W zależności od tego, jak wiele użyto tego barwnika i jak długo na tkaniny oddziaływało światło słoneczne, otrzymywało się dany kolor: od purpury, poprzez róż i czerwień, do zieleni, fioletu i czerni (do barwienia na kolor różowy używano częściej innego barwnika, o czym poniżej). Miało to niewątpliwy wpływ na wykształcenie się kanonu kolorów liturgicznych, który po raz pierwszy oficjalnie ustalił papież Innocenty III (1198 - 1216) na początku XIII wieku, w 65 rozdziale swego dzieła pt. De sacro altaris mysterio libri sex. Tenże kanon kolorów liturgicznych stał się obowiązujący powszechnie w całym Kościele od ogłoszenia przez Piusa V w dniu 15 lipca 1570 roku Mszału Rzymskiego i zasadniczo przetrwał do dziś. Papież Jan XXIII w motu proprio Rubricarum instructum zatwierdził nowy Kodeks rubryk Mszału i Brewiarza, gdzie artykuł 117 podaje: "Okrycia ołtarza oraz szaty celebransa i usługujących winny być w kolorze odpowiadającym treści Oficjum i Mszy świętej danego dnia (...) według zwyczaju Kościoła Rzymskiego, który używa pięciu kolorów: białego, czerwonego, zielonego, fioletowego i czarnego. Jednakże indulty i prawne zwyczaje dopuszczające stosowanie innego koloru pozostają w mocy". Jak można zauważyć pośród wymienionych kolorów liturgicznych nie został wymieniony kolor różowy. Natomiast Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego z 2002 roku w artykule 346f mówi: "Koloru różowego, jeśli jest taki zwyczaj, można używać w niedzielę Gaudete (3. Adwentu) i w niedzielę Laetare (4. Wielkiego Postu)". Można na podstawie tej krótkiej analizy wyciągnąć wniosek, że używanie koloru różowego w liturgii nie było i nie jest obowiązkowe, lecz mimo wszystko stało się bardzo wymowną tradycją, która w różnych miejscach nadal jest praktykowana, a zapoczątkowana została przez obrzęd pobłogosławienia róży w czwartą niedzielę Wielkiego Postu (o czym traktuje poniższy akapit).

Początków używania koloru różowego w dni niedzieli Laetare doszukuje się w tradycji procesji papieża z różą do kościoła stacyjnego św. Krzyża Jerozolimskiego, gdzie była ona przez następcę św. Piotra poświęcana (Papież do kościoła św. Krzyża Jerozolimksiego konno przybywał z Lateranu trzymając w rękach różę) - jednak pierwsza historyczna wzmianka o użyciu podczas niedzieli Laetare szat koloru różowego pochodzi z XVI wieku. Początkowo był to zwykły kwiat, dopiero z biegiem czasu przyjęła się róża wykonana ze złota (pierwsza złota róża pochodzi z 1096 roku, kiedy miała miejsce pierwsza wyprawa krzyżowa), którą później jeszcze wypełniano balsamem.

Złote róże przechowywane w Bibliotece Watykańskiej

Sam obrzęd odbywał się w sposób bardzo uroczysty: stosowano szaty liturgiczne w kolorze róży, a róża była okadzana w trakcie odmawiania odpowiednich modlitw. Zwyczaj ten został przejęty z Bizancjum, a pierwszy raz wspomina o nim papież Leon IX (1049-1054) - to od jego pontyfikatu pojawił się zwyczaj poświęcania złotej róży. Otóż, gdy ufundował on w Eguisheim w Alzacji klasztor kanoniczek Świętego Krzyża zarządził, że klasztor ten raz do roku, w osiem dni przez niedzielą Laetare prześle Papieżowi złotą różę, która będzie warzyła 2 rzymskie uncje, albo złoto na jej wykonanie. Z czasem wykształcił się zwyczaj ofiarowania przez papieża złotej róży niektórym osobom i świątyniom.

Odcienie

Powszechnie przyjmuje się, że kolor różowy, to rozjaśniony fioletowy, jednak na podstawie wielu zdjęć dostępnych w sieci internetowej oraz mając na uwadze poniżej opisany sposób barwienia szat liturgicznych na kolor różowy, wywnioskować można, że w parafiach używa się ich w następujących odcieniach tego koloru:

od bardzo ciemnych zachodzących w czerwień...

...do jasnych, czasami niemal bijących po oczach.

Kwestię tą pod rozważania podał swego czasu Shawn Tribe na łamach portalu newliturgicalmocement.org. Ujmując kwestię historycznie: tradycyjnie barwniki włókiennicze wykonywane były z tworzyw organicznych, jednak ze względu na ograniczoną liczbę naturalnych barwników, które dostępne były przed wprowadzeniem pierwszego syntetycznego barwnika w 1856 roku, często wywnioskować można dokładne kolory historycznych tekstyliów. Jasnego koloru różowego zaczęto używać w liturgii nie wcześniej niż przed 1960 rokiem, od kiedy to zaczęto szeroko stosować barwniki fluorescencyjne. Tradycyjnym barwnikiem używanym do barwienia na różowo szat liturgicznych był alizaryn, którego źródłem był czerwony korzeń marzanny - euroazjatyckiego zioła posiadającego małe żółte kwiaty - często używany przez starożytnych Egipcjan.

Galeria

Prezentujemy fragment nagrania uroczystej Mszy świętej w niedzielę Gaudete roku 2008, sprawowaną w jednym w kościołów nieopodal Paryża przez kapłana należącego do Bractwa św. Piotra:


Oraz pokaz kilku zdjęć ukazujących to, jak różne odcienie przybierają ornaty w kolorze różowym:


NRL: 22.03.2009