Racjonał (od łac. rationale - racjonalny, rozsądny; inna używana nazwa to superhumerale - od humerału - która szczególnie przyjęła się na terenie Francji) jest to szata liturgiczna wywodząca się od paliusza (również ona opada na piersi i plecy), a różniąca się od niego tym, że jest większych rozmiarów, często bogato zdobiona, przyjmująca w zależności od miejsca i czasu, różne formy. Racjonał jest noszony na mocy specjalnych przywilejów przez arcybiskupów lub biskupów. Nakłada się go na ornat (i paliusz – jeżeli taki przysługuje). Racjonał swym wyglądem zbliżony jest do napierśnika, który okrywa również ramiona. Przywilej noszenia racjonału otrzymywali biskupi zawsze od samego papieża (jednak szata ta nie należy do insygniów biskupich, a pełni jedynie rolę ozdobną, wskazującą w pewien sposób na tradycje liturgiczne danego regionu). Zwyczaj noszenia racjonału wiąże się zawsze z daną diecezją lub kościołem katedralnym.
Od lewej: Racjonał św. Jadwigi, kard. Dziwisz w tym racjonalepodczas swojego ingresu w Krakowie, arcybiskup Wojtyła
również w racjonale św. Jadwigi
Pochodzenie
Za pierwowzór racjonału uznaje się efod – drogocenną i ozdobną szatę noszoną na piersiach przez arcykapłanów Starego Zakonu. Wulgata podaje nazwę rationale właśnie dla opisania tej szaty (Wj 28, 15-35; 39, 8-21; por. Kpł 8, 8; Syr 45, 10). Konkretnie nazwa ta odnosi się do torebki wykonanej z drogocennego sukna, w kształcie kwadratu, szerokiej na około 23 cm, którą noszono na piersiach, a która złączona była z efodem. Określano ją również jako „pektorał sądu”. Ten pierwotny racjonał zawierał ukryte w sobie przedmioty (urim, tummin lub tummim), za pomocą których interpretowano wolę Bożą, z tego też powodu zwano je, według Wulgaty, doctrina i veritas.
Efod arcykapłanów Starego Zakonu
Na zewnętrznej stronie tej szaty były umieszczone w trzech rzędach po cztery, drogocenne kamienie, które symbolizowały 12 pokoleń izraelskich (imiona tych pokoleń wypisane były na kamieniach). Podaje się, że właśnie od arcykapłanów to papieże pierwsi przejęli zwyczaj noszenia racjonału.
Historia
Do IX wieku nie można doszukać się wzmianek o racjonalne. Przypuszcza się, jednak że już w wieku X był on w powszechnym użyciu, na co wskazuje benedykcjonał św. Etelwolda z 966 roku, mówiący o racjonalne w rubrykach dotyczących uroczystości Wielkiejnocy. Początkowo racjonał nosili tylko papieże. Dopiero z biegiem czasu biskupi stojący na czele danych Kościołów lokalnych uzyskali ten przywilej. W Remis arcybiskupi od XI wieku nosili racjonał obok paliusza – potwierdza to średniowieczny ceremoniał tamtejszego kościoła, jednak w tym mieście zwyczaj ten zanikł w XVII wieku. Od 1182 roku przywilej noszenia racjonału otrzymał arcybiskup Monrealu na Sycylii, za zgodą papieża Lucjusza III. Biskupiom w Eichstätt przywilej ten został nadany „po wszystkie wieki” przez papieża Benedykta XIV bullą Ad pastoralis z dnia 4 lipca 1745 roku, co potwierdziło dawny już zwyczaj sięgający czasów św. Willibalda. W Polsce racjonał używany jest również od XIV wieku, kiedy to wykonała go święta królowa Jadwiga, córka Ludwika węgierskiego (kształtem różni się on jednak od racjonałów używanych w Niemczech). Innocenty II nadał prawo noszenia racjonału biskupom w Leodium, z zastrzeżeniem, aby tej oznaki używać jedynie wtedy, kiedy przypisane jest noszenie paliusza. Aleksander VII nadał przywilej używania racjonału biskupowi w Paderbornie, podobnie jak miało to miejsce dla biskupa w Minden (w muzeum w Monachium znajduje się również racjonał pochodzący z Ratyzbony).
Arcybiskup Paderborn w tamtejszym racjonalePius IX zatwierdził „po wieczne czasy” przywilej noszenia racjonału dla biskupa w Nancy i Tulon. Od X wieku podobny przywilej posiada Kościół lokalny w Metz. O racjonałach wspomina również spis inwentarza skarbca katedralnego w Pradze z 1387 roku, który wspomina o trzech różnych szatach: pierwszym - najstarszym racjonale, który odnowić kazał arcybiskup Arnest; drugim - podobnym do paliusza, ofiarowanym przez Karola IV; trzecim - był częścią szat liturgicznych diakona, który nosił go w sposób taki jak biskup, w czasie uroczystości. Kilkaset lat temu zaprzestano jednak używania racjonału: pierwsi tego zwyczaju zaniechali papieże, a następnie biskupi. Prawie całkowicie tradycja ta zanikła na przełomie XVI i XVII wieku. Zwyczaj ten pielęgnowany jest dzisiaj wyłącznie w Niemczech (Eichstätt, Paderborn), Francji (Tuluza, Nancy) i w Polsce (Kraków).
Kształt i formy
Pierwsze źródła mówiące o racjonalne, czyli m.in. wspomniany benedykcjonał Etelwolda z 966 roku, wskazują, że była to ciężka i ozdobna szata, podszyta swego rodzaju humerałem, noszona na ornacie. Pierwszy wizerunek racjonału jest umieszczony na obrazie biskupa Sigeberta z Miden (1022-1030). Kilkaset lat później, a mianowicie w XVI wieku w Reims stosowana była szata (zwano ją również „racjonałem”) przypominająca plakietkę wykonaną ze złota lub srebra z łańcuszkiem i broszką, którą przyczepiało się do humerału – zwyczaj ten jednak wkrótce zanikł. Z pewnością można stwierdzić, opierając się o racjonały, które przetrwał długo do naszych czasów oraz o miniatury i średniowieczne posągi, że racjonał używany przez biskupów w Kościele Rzymskim swym kształtem znacząco odbiegał od formy starotestamentowego efodu, od którego się wywodzi. Na pierwszy rzut oka można również zauważyć, że praktycznie w każdym miejscu racjonał przybierał inną formę, a nawet w jednym miejscu, w przeciągu lat, jego kształt ulegał zmianom.
Racjonał w swej typowej formie
Standardowa forma racjonału była następująca: składał się on z dwóch jedwabnych części oddzielonych od siebie, zwanych plagae, które okrywały piersi i plecy nakładającego go biskupa, a połączone były one naramiennikami i jedwabnymi taśmami opadającymi z każdej strony, nazywanymi ligulae lub stolae (zdobione haftowanymi napisami, ornamentami lub postaciami świętych). Innymi słowy: prostokątne sukno o szerokości ramion, które opadało na piersi i plecy (długość około 20 cm), z dwoma długimi wstęgami z jedwabiu opadającymi również z przodu i z tyłu, które były bogato zdobione, najczęściej napisami o symbolicznym znaczeniu. Jedynie we Francji racjonał bardziej przypominał efod używany przez arcykapłanów Starego Zakonu – była to czworoboczna szata z jedwabiu pokryta złotem, połączona ze złotym humerałem za pomocą złotych łańcuszków, ozdobiona dwunastoma drogocennymi kamieniami.
Symbolika
Racjonał jest znakiem władzy arcykapłańskiej, bliskiego kontaktu z Bogiem. Przypisywana jest mu również symbolika cnót teologicznych i kardynalnych (szczególnie kiedy ozdobiony jest on drogimi kamieniami, czy napisami opisującymi te cnoty) - taką symbolikę wskazywał Hittrop. Tej szacie liturgicznej, można przypisać również, w pewnym stopniu, symbolikę paliusza, czyli godność i obowiązki pasterskie.
Modlitwy i użycie
Błogosławiony arcybiskup Antonii Julian Nowowiejski w "Wykładzie Liturgji" pisał, opierając się na Revue de l’art Chretien, że zwyczaj noszenia racjonału pozostał w Eichstätt, w Ratyzbonie, w Bambergu, w Salzburgu, w Paderbornie, w Leodium i w Nancy. Obecnie podaje się, że, na mocy specjalnego przywileju otrzymanego od Stolicy Apostolskiej, racjonału mogą używać hierarchowie Eichstätt, Paderbornu, Nancy, Tuluzy i Krakowa (racjonał nałożył podczas swojego ingresu kard. Stanisław Dziwisz).
Arcybiskup Tuluzy w tamtejszym racjonaleOmawiają szatę liturgiczną wkłada się tylko podczas Mszy świętej pontyfikalnej (nigdy żałobnej), jedynie w największe uroczystości. Racjonał nie jest składany, po śmierci biskupa, razem z nim do trumny (jak to się czyni z paliuszem). Od XII wieku znana jest modlitwa biskupa przy wkładaniu racjonału: Da nobis, Domine, veritatem tuam firmiter retinere et doctrinam veritatis plebi tuae digne aperire.
Różne formy racjonału
- Racjonał świętej królowej Jadwigi: Pierwszym biskupem, który najprawdopodobniej założył racjonał na ornat był biskup Jan Radlica, a miało to miejsce w latach 1382-1392. To właśnie ten biskup witał królową Jadwigę przybywającą do Krakowa. Znała go ona osobiście, również stąd, że wcześniej leczył on jej ojca, Ludwika (został mu polecony przez samego króla Francji, gdzie bp Radlica zdobył medyczne wykształcenie). W dowód wdzięczności i uznania królowa Jadwiga już w 3 lata po objęciu przez bp Radlicę swojego urzędu przygotowała racjonał. Na racjonale tym widnieje łaciński napis: Doctrina, Veritas, Prudentia, Simplicitas, co oznacza: Wiedza, Prawda, Roztropność, Prostota. Pojawia się tam również drugi napis: Hedvigis regina filia regis Ludovivi, co znaczy "Królowa Jadwiga, córka króla Ludwika". W miejscu, gdzie krzyżują się wstęgi wyhaftowany jest złoty baranek, a na zakończeniu tych wstęg widnieją herby Polski i Węgier. Całe te wstęgi są pokryte małymi perłami (których podobno jest 40000), a napisy wyszyte są złotymi nićmi.
Racjonał z Krakowa
Racjonał z Eichstätt- Racjonał z Ratyzbony: Jest to jeden z najdawniejszych racjonałów, bo pochodzi aż z XII wieku, a znajduje się on w skarbcu katedralnym w Ratyzbonie. Składa się on z dwóch części przykrywających plecy i piersi biskupa, połączonych dwoma kolistymi naramiennikami. Na jego przedniej części wykonany jest ze złota baranek z czerwoną chorągiewką dookoła którego widnieje napis: Dignus es aperire librum et signacula eius. Wyżej umieszczony jest Chrystus na tronie, trzymający w prawej ręce księgę z siedmioma pieczęciami, otoczony symbolami czterech ewangelistów, pomiędzy którymi znajdują się haftowane popiersia czterech aniołów (w dole anioł woła do znajdującego się obok św. Jana: Scribe. Cztery opadające wstęgi racjonału są ozdobione haftowanymi popiersiami apostołów, których imiona znajdują się w otaczających je kręgach. Wspominane koliste naramienniki mają po sześć haftowanych popiersi dwunastu uosobień pokoleń izraelskich, z odpowiednimi imionami. Na racjonale znajduje się również haftowany napis z Ps 84, 11: Misericordia et veritas obviaverunt sibi, et iusitia et pax osculate sunt. Na tylnej części rajconału umieszczony jest tron Salomona, święty Piotr i Paweł oraz popiersie Zbawiciela, który w rękach trzyma wstęgę z napisem: Paccem meam do vobis, a powyżej znajduje się napis: Ego sum via, veritas et vita.
Racjonał z Ratyzbony
Racjonał z Ratyzbony
