Subdiakon - sługa ołtarza

Subdiakon (łac. subdiaconus od łac. sub – „pod; przed” i gr. diákonos – „sługa”. Subdiakon jest to duchowny, którzy otrzymał pierwsze ze święceń wyższych według tradycyjnych ksiąg Kościoła Rzymskiego (sprzed reformy po Soborze Watykańskim II), do których zaliczane są również diakonat, prezbiteriat i święcenia episkopatu. Posługa subdiakona została ustanowiona do pomocy celebransowi i diakonowi podczas czynności liturgicznych, które to zadanie w pierwszych wiekach pełnił akolita. Główną funkcją subdiakona jest przygotowanie pateny i kielicha, czyli naczyń mających styczność z Ciałem i Krwią Pańską. W porównaniu z nim, do zadań diakona w czasie Mszy św. należy przygotowanie Świętych Postaci. Symbolem subdiakonatu jest wręczanie przez biskupa podczas jego święceń pateny i kielicha. Przyjęcie święceń subdiakonatu zobowiązuje do celibatu i odmawiania brewiarza. Charakterystycznym elementem tych święceń jest krok kandydatów naprzód, symbolizujący to, że ten kto je otrzyma pragnie się poświęcić Bogu na zawsze.

Subdiakon trzymający patenę

Funkcje podczas liturgii

Subdiakon podczas Mszy świętej może wykonywać następujące czynności: niesie krzyż; śpiewa lekcję (epistołę), przygotowuje kielich, przynosi i podaje go diakonowi; nalewa wody do kielicha (uprzednio prosząc celebransa o jej błogosławieństwo), puryfikuje; trzyma patenę od przygotowania darów aż do momentu łamania chleba (omawialiśmy to niedawno szczegółowo na NRL). Subdiakon (podobnie jak diakon) podczas Mszy świętej nie całuje ołtarza, jak to czyni kapłan. Zatrzymajmy się jeszcze na śpiewaniu epistoły (lekcji): jej odczytywaniem pierwotnie zajmowali się lektorzy, ale już od VI w. zadanie to przypisywane jest subdiakonom (stąd też w obrzędzie święceń subdiakonów znajduje się ryt podawania epistolarza). Obecnie, gdy ma miejsce uroczysta Msza śpiewana a asystą, subdiakon odśpiewuje lekcję z prawej strony ołtarza (strona epistoły). Także w Mszy uroczystej śpiewanej z asystą po odśpiewaniu Ewangelii przez diakona, subdiakon podaje księgę celebransowi, który stoi przy ołtarzu, do ucałowania.

Subdiakon jako funkcja liturgiczna

Gdyby zabrakło duchownego ze święceniami subdiakonatu, może go zastąpić kleryk albo każdy duchowny wyższego stopnia. Klerycy, którzy mają niższe święcenia (albo przynajmniej tonsurę) mogą ex rationabile causa zastąpić subdiakona w czasie uroczystej Mszy św. Nie mogą jednak nosić manipularza, przy Offertorium nie wycierają kielicha, ani nie wlewają do niego wody, a od konsekracji nie mogą go dotykać, czy zdejmować albo nakładać na niego palki. Podobnie po ablucji nie wycierają kielicha, mogą jednak go nakryć welonem i odnieść.

Strój

Subdiakon nosi manipularz oraz tunikę (tunicella), która podobna jest do dalmatyki diakona (główne różnice: mniej ozdabiana, dłuższa, z węższymi rękawami). W praktyce jednak to rozróżnienie rzadko jest zauważalne. Oprócz tego subdiakon przywdziewa humerał i albę, którą przepasuje cingulum. Należy zaznaczyć, że tak jak własną szatą diakona jest dalmatyka, tak tunika jest szatą własną subdiakona. Tunika pierwotnie była szatą senatorów i dygnitarzy rzymskich. Początkowo używana była przez papieża i biskupa. Od IV wieku była wręczana diakonom przez biskupa (w VI wieku subdiakoni nosili tuniki, lecz zakazał tego Grzegorz Wielki i do IX wieku subdiakoni nosili ornat). Należy zaznaczyć, że początkowo nie istniało rozróżnienie na tunikę i dalmatykę, dopiero w X wieku Ordo Romanus V wyróżnia tunica linea (alba), linea dalmatica, dalmatica maior (dalmatyka) oraz dalmatica minor (tunika). Nazwa "tunicella" wzięła się stąd, że dalmatica maior i dalmatica minor były wykonywane z lnu lub jedwabiu. Początkowo obie te szaty były identyczne (białe) i często bogato je zdobiono (jedyną różnicą było to, że tunika subdiakona nie posiadała pasków, tzw. clavi), jednak z biegiem czasu zaczęto ich używać w kolorze ornatu. Subdiakoni noszą tunikę pełniąc swoje funkcje liturgiczne, z wyjątkiem okresu Wielkiego Postu i Adwentu (wkładają ją jedynie podczas niedzieli Gaudete i Laetare). Jak niedawno pisaliśmy, biskup podczas celebrowania Mszy świętej w formie nadzwyczajnej pod ornat zakłada dalmatykę i tunikę, w liturgii greckiej zaś, aby odróżnić się od prezbiterów, którzy używają felenionu, biskup nosi sakkos.

Tunicella

Historia

Posługa subdiakonatu nie jest wymieniana w Piśmie Świętym, ani w pismach Ojców Kościoła, stąd niektórzy wyciągają wniosek, że subdiakonat nie ma pochodzenia apostolskiego. M.in. z tego też powodu nie zalicza się go, do tzw. święceń sakramentalnych, do których należą święcenia biskupie, prezbiteriatu i diakonatu. Pierwsza wzmianka o posłudze subdiakona pojawia się w piśmie papieża Korneliusza (255 r.) do Fabiusa z Antiochii, o subdiakonacie wspominał też w swoich listach św. Cyprian. Jak zostało wspomniane wyżej, pierwotnie jego funkcje pełnił akolita (i diakon) – do czego wrócił po Soborze Watykańskim Paweł VI. Z całą pewnością możemy stwierdzić, że pierwszy opis święceń subdiakonatu zawiera jeden z kanonów Statutów Kościoła Starożytnego pochodzących z V wieku – należały one do święceń niższych, które wtedy nie były obowiązkowe w drodze do kapłaństwa, zmieniło się to dopiero od XI w. Od XII wieku subdiakonat zaliczany jest do święceń wyższych i ujęty zostaje w Pontyfikale Rzymskim. W niewiele zmienionej postaci przetrwał on do Soboru Watykańskiego II. Dopiero papież Paweł VI w motu proprio Ministeria quaedam z 1972 r. zniósł podział na święcenia niższe i wyższe oraz zlikwidował subdiakonat. Niemniej jednak święceń subdiakonatu udziela się nadal w zgromadzeniach, które na mocy szczegółowych przepisów kultywują tradycyjną liturgię Kościoła.

Biskup sprawując Mszę świętą w nadzwyczajnej formie
rytu rzymskiego używa ornatu, dalmatyki i tuniki
(na zdjęciu kardynał Ratzinger)

Subdiakon na Wschodzie

W Kościołach wschodnich subdiakonat należy do święceń niższych, tzw. chirotezji, do których należy jeszcze lektorat. Kanony tych Kościołów zabraniają tym, którzy przyjęli święcenia subdiakonatu ożenku. Podczas liturgii do jego głównych zadań należy asystowanie biskupowi, trzymanie ksiąg liturgicznych, asystencja w rozdzielaniu Komunii świętej; nosi również trikirion i dikirion (świece do błogosławieństwa). Szatami wyróżniającymi subdiakona są sticharion i orarion (odpowiedniki stuły), które związuje się wokół bioder, a ponad plecami, jednocześnie krzyżując je z tyłu. Powszechną praktyką jest udzielanie przez biskupa błogosławieństwa akolicie lub lektorówi, które pozwala im na ubranie szat subdiakona i wykonywanie jego czynności podczas liturgii – może być do błogosławieństwo jednorazowe, jak i na stałe. Elementem odróżniających wyświęconego subdiakona, a akolitę, lub lektora pełniącego jego posługę jest to, że ci pierwsi zakładają orariony skrzyżowane z przodu (lub z tyłu). Zasadniczo subdiakoni mogą nosić sutanny, lecz częściej przywdziewa się ją jedynie podczas wykonywania czynności liturgicznych.

Święcenia subdiakonatu w Kościele greckokatolickim

Subdiaconale

Księgi liturgiczne wydane po Soborze Trydenckim (Ceremoniał biskupi, Pontyfikał) wspominają o tuwalni subdiakońskiej. Jest to swego rodzaju welon służący do okrywania różnych paramentów liturgicznych. Używa się jej: a) przed Mszą świętą uroczystą przykrywając paramenta liturgiczne leżące na kredencji; b) szaty pontyfikalne, takie jak pończochy i sandały noszone do biskupa, w celu ukrycia ich przed oczami wiernych; c) podczas Mszy świętej przy przyniesieniu kielicha z kredencji na ołtarz oraz przy trzymaniu pateny (poza diakonem). Ceremoniał biskupi przepisuje aby tuwalnia była wykonana z jedwabiu i ozdobiona przynajmniej złotymi lub jedwabnymi frędzlami na jej końcach. Podobnych welonów, lecz dłuższych, używa się podczas trzymania infuły (lub mitry) w czasie liturgii pontyfikalnej, jak i przy przynoszeniu ampuł z olejami świętymi przez diakonów w czasie Mszy krzyżma świętego w Wielki Czwartek. Jedwabnego welony używają również ministranci posługujący przy obmyciu rąk celebrującego kardynała, arcybiskupa lub biskupa. Historia tuwalnii subdiakońskiej zwanej subdiaconale jest następująca: w pierwszych wiekach Kościoła subdiakon zbierał dary składane przez wiernych w czystą chustę, którą zwano offertorium. Wtedy też tym samym welonem przykrywano kielich, gdy go podawał subdiakon diakonowi, a ten następnie kapłanowi, który celebrował. Gdy zwyczaj przynoszenia przez wiernych ofiar zanikł subdiakon po ofiarowaniu trzymał patenę ozdobnym welonem, którą na ołtarzu składał po Modlitwie Pańskiej. Często było też tak, że welonami tymi okrywano pateny. Na przełomie XIII i XIV wieku tuwalnie subdiakońskie przeznaczone do trzymania pateny posiadały bardzo bogatą ornamentykę. Od tego okresu barwa tuwalni była w kolorze liturgicznym dnia, co przetrwało do dziś. Od XVII wieku przyjmuje się w kościele nazwa tuwalnia dla określania welonów subdiakońskich. Welony subdiakońskie na przestrzeni lat ewoluowały w inne, podobne, jednakże większe przeznaczone do błogosławieństwa Najświętszym Sakramentem, czy niesienia relikwii w procesjach.

Subdiakon z welonem subdiakońskim, którym okrywa patenę