Paliusz (łac. pallium, co znaczy "płaszcz", a w greckim "kołdra". Św. Izydor z Sewilli wskazywał na pochodzenie tego słowa od pelles - skóry i palla, czyli osłony z tkaniny) to wełniana wstęga, zazwyczaj szerokości trzech palców, którą wkłada się na ramiona (jeśli brać pod uwagę szaty liturgiczne to na ornat), połączona z dwoma innymi, mniejszymi, wstęgami, które zwisają na piersi i plecach. Ozdobiony jest sześcioma krzyżykami wykonanymi z czarnego jedwabiu (cztery na wstędze poziomej, po jednym na wstęgach pionowych). By odpowiednio leżał na ornacie i nie przeszkadzał w wykonywaniu czynności liturgicznych, przyczepia się go do ornatu za pomocą metalowych szpilek. Obecnie paliusz może nosić papież (na całym świecie) oraz arcybiskupi metropolici (na terenie własnej metropolii). Na Wschodzie istnieje swego rodzaju odpowiednik paliusza (posiada podobną symbolikę) - omoforion. Jest ona głównym insygnium biskupa (w Kościołach stosujących ryt bizantyjski każdy biskup nosi omoforion). W użyciu istnieją dwa rodzaje omoforionu: mały (używany w czasie anafory) i duży (nakładany np. poza liturgią, lub w czasie jej niektórych części). Zasadniczy wymiary omoforionu to 350 cm długości i 25 cm szerokości, używa się go w kolorze ornatu.
PaliuszSzatą zbliżoną do paliusza (od niego się wywodzi) jest racjonał - większa i bardziej ozdobna szata, której na mocy specjalnego przywileju nadanego przez Stolicę Apostolską można używać w Krakowie, Eichstatt, Nancy, Tuluzie i Paderborn (samo zagadnienie racjonału wymaga osobnego opracowania).
Greckokatolicki biskup George Martin Kamuza, były
ordynariusz eparchii Van Nuys
Kościoła bizantyjsko - rusińskiego w USA
(na zdjęciu z nałożonym omoforionem)
ordynariusz eparchii Van Nuys
Kościoła bizantyjsko - rusińskiego w USA
(na zdjęciu z nałożonym omoforionem)
Materiał
Paliusze wykonuje się z białej owczej wełny. Baranki, od których pozyskuje się wełnę są przynoszone do bazyliki watykańskiej - zawsze w liczbie dwóch - dnia 21 stycznia, czyli we wspomnienie świętej Agnieszki. Pochodzą one z hodowli należącej do trapistów z opactwa Tre Fontane (znajduje się tam kościół św. Agnieszki). Baranki te mają również na sobie wyraźne oznaki: jeden z nich ma czerwone róże symbolizujące męczeństwo oraz napis "SAM" – Święta Agnieszka Męczennica, zaś drugi róże białe, które symbolizują czystość i niewinność wraz z napisem "SAV" – Święta Agnieszka Dziewica.
Paliusze wykonuje się z białej owczej wełny. Baranki, od których pozyskuje się wełnę są przynoszone do bazyliki watykańskiej - zawsze w liczbie dwóch - dnia 21 stycznia, czyli we wspomnienie świętej Agnieszki. Pochodzą one z hodowli należącej do trapistów z opactwa Tre Fontane (znajduje się tam kościół św. Agnieszki). Baranki te mają również na sobie wyraźne oznaki: jeden z nich ma czerwone róże symbolizujące męczeństwo oraz napis "SAM" – Święta Agnieszka Męczennica, zaś drugi róże białe, które symbolizują czystość i niewinność wraz z napisem "SAV" – Święta Agnieszka Dziewica.
Baranki czekające na błogosławieństwo papieżaPoczątkowo baranki umieszcza się w kaplicy, by zaraz przed Mszą świętą wnieść je uroczyście do bazyliki i umieścić na ołtarzu, skąd - po odmówieniu przeznaczonej modlitwy, poświęceniu i okadzeniu - przewozi się je do sali Klementyńskiej, gdzie są błogosławione przez papieża.
Jan Paweł II błogosławiący barankiPo tym wydarzeniu są one przekazywane siostrom benedyktynkom zamieszkującym klasztor św. Cecylii na Trastevere w Rzymie, gdzie są hodowane i strzyżone.
Pius XIISiostry następnie z uzyskanej wełny tkają paliusze, które w dniu 28 czerwca, w czasie pierwszych Nieszporów Uroczystości Apostołów Piotra i Pawła, zostają złożone w specjalnym kufrze w konfesji św. Piotra, gdzie pozostają przez noc pod opieką zakrystiana.
Kufer, w którym przechowywane są paliusze
w konfesji św. Piotra
Następnego dnia, podczas uroczystej Mszy świętej są one wręczane przez papieża nowo mianowanym metropolitom.
Kufer, w którym przechowywane są paliuszew konfesji św. Piotra
Następnego dnia, podczas uroczystej Mszy świętej są one wręczane przez papieża nowo mianowanym metropolitom.
Moment nadania paliusza metropolicie w uroczystośćświętych Apostołów Piotra i Pawła
Historia
Pochodzenie paliusza wywodzi się od efodu noszonego przez najwyższego kapłana podczas sprawowania posługi w świątyni jerozolimskiej, od hymationu - greckiego płaszcza okrywającego ciało oraz od togi rzymskich urzędników republiki i dygnitarzy cesarskich. Pochodzenie paliusza może wywodzić się również od starożytnego płaszcza z wełny, który otaczał szyję, noszonego m.in. przez greckich filozofów. Od samego początku paliusz był znakiem uhonorowania i władzy noszonym przez cesarzy, a następnie nakładanym przez nich patriarchom. Źródła podają, że pierwszym hierarchą kościelnym, który otrzymał paliusz był papież Sylwester. Od IV wieku paliusze nosili papieże (mozaika Pałacu Laterańskim w Rzymie pokazuje, jak paliusz otrzymuje papież Leon III).
Papież Leon III otrzymujący paliusz(mozaika w Bazylice Laterańskiej)
W ten sposób paliusz, jako oznaka cesarska, stał się oznaką największych dygnitarzy kościelnych . Od VI wieku paliusze otrzymywali niektórzy biskupi, co oznaczało, że mają oni pewną władzę nad innymi biskupami. IV Sobór Konstantynopolski w 869 roku postanowił, że paliusza nie powinni nosić biskupi tytularni, chyba, że w nadzwyczajnych przypadkach. Innym postanowieniem tego soboru było to, że każdy patriarcha miał prawo ustanawiać metropolitów, dla których paliusz był potwierdzeniem ich godności. W miarę czasu paliusze wręczano jedynie metropolitom (biskupom na zasadzie specjalnych przywilejów papieskich, np. biskupi misyjni, którzy spełniali swoją działalność bezpośrednio w imieniu papieża - np. Winfryd Bonifacy, czy Brunon z Kwerfurtu), na co szczególny wpływ miała reforma administracji kościelnej w Germanii i Frankonii za czasów abpa Bonifacego. Papież Jan VIII w roku 877 wydał rozporządzenie, które mówiło o tym, że metropolici osobiście winni starać się o uzyskanie paliusza od papieża. Również w VIII wieku zaczęto wyrabiać paliusze z wełny (pierwotnie wyrabiano go z bardzo cienkiego lnu). W tym też czasie posiadał on taką formę, że dwa końce paliusza zwisały po stronie lewego ramienia. Szpilki do paliusza dołączono w wieku X (pierwotnie nie było ich w ogóle). Podobnie rzecz się miała z krzyżykami na paliuszu - od żadnego, poprzez dwa, cztery, do sześciu. Na początku XII wieku papież Paschalis II ustanowił, że dopiero, gdy metropolita otrzyma paliusz ma władzę wyświęcania biskupów i zwoływania synodów. Paliusz w obecnej formie ukształtował się w XVII wieku.
Papież Innocenty III podczas sprawowania władzyjurysdykcyjnej (Giotto di Bondone przedstawił na obrazie
moment potwierdzenia przez niego reguły zakonnej)
Symbolika
Paliusz posiada głęboką symbolikę. Przez cały czas istnienia praktyki jego noszenia, wiele znanych osobistości Kościoła podejmowało tematykę symboliki paliusza. Byli to np. Alkuin, czy Amalariusz z Metzu. Jest on oznaką apostolskiej władzy; znakiem łączności z papieżem; dowodem uznania, znakiem uhonorowania; oznaką jurysdykcji; symbolem udziału metropolity w pasterzowaniu owiec Chrystusowych (por. J 21, 17). Papież Benedykt XVI w homilii podczas Mszy świętej inaugurującej jego pontyfikat w następujący sposób wyjaśniał symbolikę paliusza: a) jako obraz jarzma Chrystusowego, które przyjmujący z własnej woli przyjmuje; b) jako oznakę radości z pełnienia woli Bożej; owcza wełna, z której jest wykonany przypomina zagubioną owieczkę, którą pasterz znajduje; c) jako oznakę misji pasterskiej, której przewodzi Chrystus. Jan Paweł II podczas audiencji generalnej w dniu 30 czerwca 1999 roku wskazał, że paliusz jest: a) symbolem władzy, jaką metropolita obejmuje pozostając w komunii z Kościołem Rzymu; b) symbolem specjalnej więzi arcybiskupów metropolitów z Następcą Piotra, a w konsekwencji z samym Piotrem; c) symbolem niewinności (symbolika bieli wełny); d) oznaką wierności, która nie cofa się nawet przed męczeństwem (symbolika sześciu krzyży na paliuszu).
Abp Peter Aspelt z Mainz (Przedstawionyjako pasterz sprawujący pieczę nad
powierzonymi sobie ludźmi)
Modlitwy i użycie
Obecnie arcybiskup metropolita, powinien otrzymać paliusz trzy miesiące po swojej ordynacji. Poprzedzone winno to być prośbą o jego otrzymanie, skierowaną do Biskupa Rzymu. Jak zostało wspomniane wyżej, arcybiskup może nosić paliusz na terenie swojej metropolii zaś papież na całym świecie (szczegółowe wskazania co do noszenia paliusza przez arcybiskupa metropolitę podaje Pontyfikał Rzymski). Gdyby zdarzyła się sytuacja, że arcybiskup metropolita zostanie przeniesiony na inną stolicę, wtedy otrzymuje nowy paliusz. Po śmierci arcybiskupa metropolity, paliusz składa się do grobu (nie przechodzi on na następcę - który otrzymuje swój paliusz). Obecnie paliusz jest zarezerwowany dla papieża, arcybiskupa metropolity oraz patriarchy łacińskiego w Jerozolimie (te wskazania podał papież Paweł VI w motu proprio Inter eximia episcopalis z dnia 11 maja 1978 roku; obecnie obowiązujące wskazania reguluje Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku w kanonie 437). Arcybiskupi metropolici noszą również paliusz podczas synodów. Ważne jest by zaznaczyć, że nie ma obowiązku noszenia paliusza podczas każdej celebrowanej liturgii, jednak jego użycie winno mieć miejsce podczas sprawowania czynności związanych z jurysdykcją arcybiskupią, jak np. wizyta kanoniczna, czy udzielanie święceń kapłańskich. Z paliuszem wiązanych jest wiele fragmentów biblijnych, które związane są z motywem pasterza lub owcy, np. Ps 23; Iz 40, 11; Ps 24; Łk 15, 1-7; J 27, 17. Wszyscy biskupi Wschodu natomiast noszą omoforon (odpowiednik paliusza), jednak jego użycie nie wiąże się z żadnymi specjalnymi przywilejami (jak może wskazywać sama nazwa: gr. omos - plecy i fero - noszę). Rubryki sprzed Soboru Watykańskiego II stanowiły, że arcybiskupi posiadający paliusz mogli go używać jedynie podczas Mszy świętej pontyfikalnej (nie podczas procesji, ani innych czynności - chyba, że miały miejsce podczas Mszy świętej). Ceremoniał biskupi (sprzed Soboru Watykańskiego II) mówił o ogólnej zasadzie, że paliusza używa się podczas uroczystości Bożego Narodzenia, św. Szczepana, św. Jana Apostoła, Nowego Roku, Epifanii, Niedzieli Palmowej, Wielkiego Czwartku, Wielkiej Soboty, Wielkanocy (oraz przez dwa następne dni), niedzieli Przewodniej, Wniebowstąpienia, Zielonych Świątek, św. Jana Chrzciciela, w uroczystości Apostołów (dwanaście), Bożego Ciała, w pięć uroczystości NMP: Oczyszczenia, Zwiastowania, Narodzenia i Niepokalanego Poczęcia, Wszystkich Świętych, w dni dedykacji kościołów, podczas ważniejszych uroczystości metropolitalnych, podczas udzielania święceń, w dniu otwarcia synodu. Paliusza można używać w inne uroczystości, wg. przywilejów danego Kościoła partykularnego. Zakazane było używanie paliusza podczas Mszy żałobnych.
Paliusz papieski złożony na specjalnej tacyprzygotowany do nałożenia podczas
Mszy świętej inaugurującej pontyfikat
Obrzęd nadania paliusza
Obecnie obowiązujący obrzęd nadania paliusza arcybiskupom metropolitom odbywa się podczas uroczystej Mszy świętej sprawowanej przez papieża w święto Apostołów Piotra i Pawła. W homilii papież nawiązuje do tego wydarzenia. Po jej wygłoszeniu następuje prośba kardynała protodiakona (najwyższy stopień kardynalatu) do papieża o wręczenie arcybiskupom metropiliom paliusza.
Abp Ignacy Tokarczuk otrzymał paliusz z rąkNuncjusza Apostolskiego w Polsce, abp Kowalczuka,
po utworzeniu metropolii przemyskiej
(uroczystość miała miejsce dnia 20 czerwca 1992 roku) -
taka sytuacja ma miejsce jedynie w szczególnych przypadkach
Potem ma miejsce ślubowanie arcybiskupów, w którym przyrzekają posłuszeństwo papieżowi. Następnie papież błogosławi paliusze, wypowiadając przeznaczoną modlitwę, która wskazuje na symbolikę paliusza (jako brzemienia, pasterskiej posługi oraz oznaki wytrwałości w wypełnianiu przykazań). Po modlitwie papież zwraca się do arcybiskupów wyjaśniając im, że jest on oznaką ich jedności z następcą świętego Piotra, oraz że mogą go nosić na terenie własnej metropolii. Po tych słowach ma miejsce obrzęd nałożenia paliusza oraz przekazanie sobie pocałunku pokoju (papież przekazuje pocałunek pokoju każdemu arcybiskupowi metropolicie, który właśnie z jego rąk otrzymał paliusz).
Arcybiskupi metropolici zaraz po uroczystości,podczas której otrzymali paliusz
Paliusz papieski
Papież, przed oficjalnym przyjęciem swojej posługi, podczas Mszy świętej inaugurującej pontyfikat, również otrzymuje paliusz, który dzień wcześniej, podobnie jak to odbywa się co roku, jest składany w konfesji św. Piotra w bazylice watykańskiej. Warto też zauważyć, że po Soborze Watykańskim II zanikł zwyczaj noszenia przez papieża tiary, która była oznaką jego władzy na ziemi, z nadania Pańskiego. Tę funkcję przejął niejako paliusz, co wyraźnie zostało podkreślone przez obecnego papieża, Benedykta XVI, który ze swego herbu papieskiego usunął tiarę, a wprowadził właśnie paliusz. Ciekawostką jest to, że Benedykt XVI w Mszy świętej inaugurującej pontyfikat (24 kwiecień 2005 rok) przyjął paliusz w jego pierwotnej formie. Był on więc dłuższy, zwisał nie na piersiach i plecach, a z lewej strony wskazując na ramię (symbolika Dobrego Pasterza niosącego owcę na swym ramieniu).
Benedykt XVI otrzymuje paliusz podczas Mszy świętejinaugurującej pontyfikat w 2005 roku
Benedykt XVI z początkowo używanym paliuszu
Obecny paliusz papieża Benedykta XVI
Papież z obecnie używanym paliuszemJak tłumaczył mons. Marini w wywiadzie udzielonym dnia 26 czerwca dla L’Osservatore Romano: "Chodzi o rozwój formy łacińskiego paliusza", który był używany przed wyborem kard. Ratzingera na następcę św. Piotra. Ciekawostką jest też to, że krzyżyki w paliuszu papieskim są wykonane z czerwonej purpury (co było zwyczajnym zjawiskiem do XIII wieku).
