Ornat to wierzchnia szata liturgiczna ubierana przez kapłana podczas sprawowania Najświętszej Ofiary. Jest to rodzaj płaszcza (peleryny) w ciągu wieków przybierającego różne kształty. Noszenie tej szaty liturgicznej jest obowiązkowe dla kapłana podczas sprawowania Mszy świętej w formie nadzwyczajnej, zaś w formie zwyczajnej stosowne dokumenty przewidują od tego nieliczne wyjątki. Zasadniczo ornaty były najbardziej i najpiękniej ozdabiane ze wszystkich szat liturgicznych i to do nich zawsze szyto w komplecie stuły, manipularze, a nawet (w pewnym okresie) alby i humerały upiększane tzw. parurami. Odpowiednikiem ornatu na Wschodzie jest felon, którą to szatę stosuje się często również poza sprawowaniem Eucharystii. Natomiast biskup bizantyjski zamiast ornatu (felonu) nosi podobny do dalmatyki sakkos.
Tzw. ornat rzymski (skrzypcowy),powszechnie stosowany po Soborze Trydenckim
Nazewnictwo
Słowo „ornat” pochodzi od łacińskiego ornare (czyli „ozdabiać”) i ornatus (czyli „ubiór”). W tradycji funkcjonują również inne nazwy: a) penula – pierwotne określenie ornatu oznaczające opończę; b) paenula – szeroki płaszcz (peleryna), całkiem zeszyty, posiadający jeden otwór – na głowę, używany w Grecji i Rzymie (wieki IV – V); c) planeta (późniejsza forma paenuli) – pierwotnie tym terminem określano płaszcz okrywający dzwony, do którego kroju ornat był podobny; termin najczęściej używany w Rzymie; d) casula – tak ornat nazywał już św. Augustyn, określenie to oznacza dom (domek) – pierwotnie ornat okrywał całą sylwetę celebransa niczym dom; określenie używane głównie w Galii i Hiszpanii; e) amphibalus – pierwotne określenie ornatu używane w liturgii starogalijskiej. W krajach europejskich funkcjonuje również określenie chasuble.
Historia
Ornat wywodzi się od rzymskich i greckich płaszczów, których używano w podróży, dla ochrony przez zimnem i deszczem – często był ubierany przez tych, którzy przychodzili do cyrku, gdzie byli narażeni na złe warunki pogodowe. Wtedy też miał on formę koła i wkładało się go przez głowę. Często posiadał kaptur zwany cucullus. Tertulian pisał, że kształt ten został przyjęty od Lacedemończyków. Pierwotną formą ornatu była też toga używana przez bogaczy i dostojników, jednak twierdzi się, że nie miała ona wpływu na krój ornatu przyswojonego przez chrześcijan. Z biegiem czasu te pierwotne formy ornatu znikły w życiu cywilnym, a ostały się w liturgii chrześcijan. W pierwszych wiekach ornat był używany podczas sprawowania wszelkich czynności liturgicznych, w ciągu wieków stał się szatą używaną jedynie podczas Mszy świętej (XII wiek). Na przełomie X i XI wieku miała miejsce pierwsza modyfikacja ornatu - skrócono jego przednią część i szerokość. W muzeum diecezjalnym w Moguncji ornat św. biskupa Willigisa pochodzący z tamtego okresu (X/XI w.) jest długi na 157 cm z przodu i 115 cm z tyłu. Natomiast między wiekiem XII a XIII najczęściej spotykane były ornaty przypominające swoją formą dzwon (szerokie i jednakowo długie z obydwu stron). Jako że w swojej pierwotnej formie ornat był dość niepraktyczny (krępował ruchu, szczególnie rąk) zaczęto go skracać. Proces ten rozpoczął się w XIII w., a zakończył się w wieku XVII, kiedy to całkowicie wykształciła się forma rzymska (choć wizytacje krakowskie z 1599 roku podają wiadomość o „już ostatecznie zreformowanym ornacie rzymskim”). W międzyczasie pojawiły się ornaty gotyckie - początkowo były one w długie i szerokie, tworzone z lekkiego materiału, jednak gdy zaczęto szyć je z cięższych i bogatszych materiałów rozpoczął się proces skracania boków. Początkowo stworzone wycięcie sięgało jedynie łokci, z biegiem czasu dosięgło ramion (wtedy też skrócono przednią i tylną część ornatu wyrównując je do linii prostej). Równocześnie ornaty posiadały coraz bardziej rozbudowaną ornamentykę. I tak dawne ornaty nie posiadały żadnych ozdób, lub był to zwykły pas (tzw. preteksta – występuje do dziś), a dopiero po upływie pierwszego tysiąclecia, szczególnie na zachodzie, zaczęto stosować coraz to cięższe i wyszukane tkaniny, które przyozdabiano złoconymi haftami. Wiele ornatów powstałych w okresie potrydenckim stało się dziełami sztuki. Najczęściej wyszywano na plecach znak krzyża. Warto odnotować, że w pewnym okresie zdobiono również alby i humerały. W albach hafty stosowano głównie na zakończeniach rękawów i dolnych jej skrajach, natomiast w humerałach naszywano prostokątne kawałki materiału, w ten sposób, że tworzyły one jakby kołnierz dokoła szyi kapłana, co było ozdobnym zakończeniem górnego otworu ornaty. Naszycia te zwały się purarami i często ozdobnością niczym nie ustępowały ornamentyce ornatu. Zasadniczo parury wyszywano z tego samego materiału, którego używano przy ornacie. Te ozdobienia zanikają po Soborze Trydenckim. Sobór Watykański II przyniósł z sobą przywrócenie dawnych form ornatu (paenuli i casuli).
Sławny wawelski ornat (gotycki) ufundowanyprzez Piotra Kmitę, który przedstawia sceny
z życia patrona Polski - św. Stanisława
Symbolika
Ornat jest symbolem ofiary krzyżowej Chrystusa, jak i ciężaru służby Bożej spełnianej przez kapłana, jako robotnika w winnicy Pańskiej. W liturgii święceń kapłańskich teksty odnoszą ornat do symbolu miłości Bożej przykrywającej wszelki grzech (por. 1 P 4, 8). Ornat spoczywa na plecach, co nawiązuje do przytłaczającego ciężaru (szczególnie, gdy ornat jest bogato zdobiony) wyrażonego w słowach modlitwy odmawiana przy jego zakładaniu jako „słodkie jarzmo Pańskie” (por. Mt 11, 30) - symbolem tego jarzma był średniowieczny krzyż widlasty - które kapłan dobrowolnie podejmuje się dźwigać. Kapłan ubrany w ornat jest też namiestnikiem Chrystusa, co często obrazuje krzyż zdobiący "plecy" tej szaty. Amalary z Metzu pisał o ornacie jako symbolu dobrych uczynków ciała (opera corporsis pia), głodu (fames), pragnienia (sitis), czuwaniu (vigiliae), ubóstwa (nuditas). Rupert z Deutz wskazuje natomiast na ornat – odzienie Chrystusa, czyli Kościół. Niektórzy wskazują, że ornat jest symbolem doskonałości.
Modlitwy i użycie
Ornat powszechnie używany jest w liturgii od około IV - V wieku (Tertulian wspomina, że paenuli używali chrześcijanie już w wieku III) - początkowo przy wszystkich czynnościach kapłańskich. Co ciekawe diakoni również nosili dawniej ornat, co potwierdza Pseudo German, który pisał, że w Rzymie nosili ornat wszyscy duchowni pełniący jakiekolwiek funkcje liturgiczne (stan ten trwał do IX w.), podczas gdy w Galii zarezerwowany był tylko dla biskupów i prezbiterów. Dopiero w IV wieku pochodząca z Dalmacji dalmatyka stała się strojem wyróżniającym diakonów rzymskich - do dziś jest używana przez diakonów, biskupów i papieża. Od XII wieku ornat jest używany tylko podczas Eucharystii – wtedy to zaczęto używać kapy podczas innych liturgicznych czynności. Obecnie ornatu używa się zasadniczo przy sprawowaniu Mszy świętej (istnieją pewne wyjątki, np. w liturgii zreformowanej po II Soborze Watykańskim kapłan nie ma obowiązku przebierać się w kapę, gdy po Mszy świętej następuje inna akcja liturgiczna, którą najczęściej jest wystawienie i adoracja Najświętszego Sakramentu). Modlitwa, która odmawia się przy nakładaniu ornatu jest następująca: Dómine, qui dixísti: Jugum meum suáve est et onus meum leve: fac, ut istud portáre sic váleam, quod cónsequar tuam grátiam. Amen („Panie, który powiedziałeś: "Jarzmo moje jest słodkie, a ciężar lekki", daj ażebym mógł je tak dźwigać żeby zasłużyć na łaskę Twoją. Amen”). W obrządku syryjsko – chaldejskim ta modlitwa jest używana przy zakładaniu stuły, natomiast rzymska modlitwa odmawiana przez kapłanów przy zakładaniu stuły jest w tym obrządku odmawiana, gdy zakłada się ornat.
Rodzaje
W ciągu wieków istnienia liturgii wykształciło się wiele form i krojów ornatu, często charakterystycznych dla danych społeczności, czy wspólnot. Wyróżniamy następujące formy: a) rzymska; b) francuska; c) belgijsko – niemiecka; d) hiszpańska; e) brazylijska; f) św. Karola Boromeusza; g) antyczna duża i mała zwykła; h) antyczna duża i mała św. Andrzeja; i) św. Filipa z Nerii. Funkcjonują również określenia takie jak „ornat gotycki”, „ornat rzymski”, „ornat prosty”, „ornat posoborowy”, „ornat skrzypcowy”. Można napisać, że za każdym z tych określeń kryje się pewien etap rozwoju i myśli sakralnej jaką niewątpliwie była i jest sztuka wyszywania (tworzenia) szat liturgicznych. Oczywiście wymienione są tutaj jedynie te rodzaje ornatów, które są najbardziej powszechne.
Tablica z Dictionnaire des Arts Liturgiques du XIX-XX siecleprzedstawiająca kroje ornatów i stuł
"Tablica porównawcza krojów ornatów wszystkich wieków,wyjęta z Fleury'ego" (256 strona "Wykładu Liturgji")
Wyczerpujący wykład o historii ornatu spisał bł. abp Antoni Julian Nowowiejski w II tomie swojego "Wykładu Liturgji Kościoła Katolickiego". Możemy tam znaleźć wiele ciekawostek historycznych oraz rysunków. Błogosławiony opisuje wiele różnych ornatów z wielu zakątków świata.
