wtorek, 25 listopada 2008

Biret - oznaka urzędu

Biret (łac. birretum, lub birrus) to nakrycie głowy prezbitera i biskupa (papież nie nosi biretu – zamiast niego może używać camauro). Zasadniczo można go nosić od chwili obłóczyn, kiedy to bywa poświęcany. Obecnie biret ma kształt czworokąta i jest sztywny, z 3 lub 4 rogami. Może mieć pompon, ale nie musi. W liturgii Mszy świętej sprawowanej w zwyczajnej formie rytu rzymskiego nie jest używany, a duchowieństwo zasadniczo nosi biret poza sprawowaniem liturgii. Trzeba też wspomnieć, że biret jest noszony również przez ludzi świeckich, jako oznaka doktorska na wyższych uczelniach, część oficjalnego stroju sędziowskiego, prokuratorskiego i adwokackiego. To nakrycie głowy jest również przyznawane świeckim doktorom teologii i prawa kościelnego, ale donoszenia jedynie poza czynnościami związanymi z kultem Bożym.



Nazewnictwo

Sama nazwa „biret” pochodzi od łacińskiego birretum (łacina średniowieczna), czyli „czapeczka” (początkowo termin ten oznaczał kaptur). Wiąże się to również z określeniem z późniejszej łaciny: birrus, czyli „płaszcz z kapturem” (termin ten związany jest z opończą zwaną burnus, noszoną przez Arabów). Jako ciekawostkę można podać, że angielske biretta jest pochodzenia włoskiego i bardziej poprawnie było by zapisywane jako beretta (odpowiednik francuski to barette, natomiast hiszpański bireta – co pochodzi od łacińskiego terminu o tym samym zapisie). Nazwa „biret” jest wiązana również z łacińskim birrum, co oznacza suknie wierzchnią i greckim pyrros (w luźnym tłumaczeniu: „płomienisty kolor”). Wcześniej biret nazywano pileus, a czasami nawet możemy się spotkać z nazwą infula.

Historia

Pierwsze wzmianki mówiące o birecie pochodzą z końca X wieku. Od wieku XV biret zaczęli nosić również świeccy. W tym też samym czasie kształt biretu zaczynał się zmieniać (stawały się co raz wyższe, a z okrągłych zmieniały się w kwadratowe). Tak oto od XVI wieku przyjął się kształt biretu podobny do tego, który mamy dzisiaj (był podobny do czapki z czterema, zbiegającymi się do środka, rogami, gdzie – na szczycie - był umieszczany pompon. Dopiero dwa wieki później birety zaczęto usztywniać (co zaowocowało nadaniem mu ostatecznego kształtu) – prawdopodobnie ze względów praktycznych, gdyż przy podnoszeniu biretu palcami tworzyły się rogi. Mając to wszystko na uwadze, łatwo jest wywnioskować, że początkowo biret był okrągły i miękki, a później dopiero nabrał kształtu podobnego do obecnego. Z ustanowienia papieża Piusa II (1464 rok) kardynałowie noszą birety purpurowe, biskupi fioletowe, a reszta duchowieństwa (która posiada strój duchowny) czarne.

Symbolika

Jako, że biret nie jest szatą stricte liturgiczną nie posiada żadnej szczególnej symboliki. Ewentualnie można by odnieść go do piuski, czy mitry (infuły) – a więc jest to symbolika opatrzności Bożej i troski o swoją własną świętość. Noszenie biretu jest także znakiem powagi i godności kościelnej. Rogom biretu również przypisywana jest symbolika: trzy rogi symbolizują Trójcę Świętą, natomiast cztery - krzyż.

Modlitwy i użycie

Podczas liturgii: Jak już zostało napisane w Mszy świętej sprawowanej w zwyczajnej formie rytu rzymskiego nie używa się biretu, natomiast kapłan wkłada go w Mszy sprawowanej w formie nadzwyczajnej. Panuje ogólna zasada, że biret w liturgii noszony jest podczas procesji i gdy kapłan siedzi (stoi się zawsze bez biretu), czyli: kapłan w procesji do ołtarza wychodzi z biretem na głowie, a oddaje go ministrantowi zaraz, niczym przyklęknie przed tabernakulum; zakłada go, gdy siedzi podczas Gloria, podobnie podczas Credo; ministrant podaje biret kapłanowi po przyklęknięciu, przed samym wyjściem do zakrystii. Kapłan może też nosić biret, gdy mówi homilię i czyta lekcję wiernym w języku narodowym. Poza liturgią: duchowni mogą nosić biret zawsze, jako okrycie głowy. Jedynie kardynał biret może nosić razem ze strojem chórowym (instrukcja w sprawie szat, tytułów i godeł Kardynałów, Biskupów i Prałatów niższych stopni z 1969 roku, w punkcie 6 stwierdza: „Biret z falistego jedwabiu czerwonego koloru może być używany jedynie ze strojem chórowym; nie wolno go używać jako pospolitego nakrycia głowy”). Pierwotnie kapłani wychodząc z zakrystii do sprawowania Mszy świętej mieli przykrytą głowę humerałem (zakonnicy kapturem).

Rodzaje biretów

Trzy podstawowe rodzaje biretów, to oczywiście: czarny (dla ogółu duchowieństwa), fioletowy (dla biskupów), purpurowy (dla kardynałów). Fioletowego biretu mogą używać również domowi prałaci Ojca Świętego, infułaci, administratorzy apostolscy, dostojnicy Kurii Rzymskiej niebędący biskupami. Możemy się jednak spotkać z innymi biretami. Oto kilka przykładów takich biretów: a) czarny z fioletowym pomponem – noszą go prałaci lub kanonicy; b) czarny z niebieskim pomponem – administrator Polskiego Narodowego Katolickiego Kościoła w Polsce, kapłani z Instytutu Niepokalanej Dziewicy i Matki Bożej; c) biały – używany w niektórych zakonach posiadających białe habity, np. norbertanie; d) niebieski, złoty, zielony (wszystkie z ornamentyką) – używane w kościele prawosławnym; e) czarny ze złotym pomponem – dawniej noszony przez prałatów (dziś raczej nie jest spotykany, choć jako przykład można podać o. M. A. W. Hagla OSB z Niemczech); f) hiszpański - posiada on pięć rogów i odmienny, dłuższy pompon.


Obrzędy wręczenia biretów kardynałom

Od roku 1464 (Pius II, 1458 – 1464) roku biret jest wręczany kardynałom podczas uroczystej ceremonii sprawowanej przez papieża. Dziś najważniejsze części tej ceremonii są następujące: na początku uroczystości papież odczytuje formułę mianowania nowych kardynałów, wraz z ich nazwiskami (po łacinie); wyznanie wiary oraz przyrzeczenie posłuszeństwa papieżowi i jego następcom przez nominatów; po śpiewie Tu es Petrus („Ty jesteś Piotr”) kardynałowie podchodzą do papieża według kolejności, w jakiej znajdują się na liście nominatów, klękają przed nim, a następnie papież każdemu z nich na głowę wkłada biret (kardynalski); kardynałowie nominaci otrzymują także bulle, w której każdemu z nich przydzielany jest kościół tytularny na terenie Rzymu; każdy z kardynałów po otrzymaniu biretu wymienia braterski uścisk z pozostałymi członkami Kolegium Kardynalskiego.